Duurzame landbouw (3): Hoe kunnen oplossingen worden geïmplementeerd?

De omvang en manier waarop wij voedsel produceren is steeds vaker onderwerp van maatschappelijke discussie. De stikstofcrisis, natuur- en biodiversiteitsverlies, uitstoot van broeikasgassen en boerenprotesten laten zien: deze sector moet veranderen om toekomstbestendig te zijn. In drie blogposts neem ik je mee langs antwoorden op de volgende vragen:

In de vorige blogs schreef ik al over de huidige staat van landbouw en waar het (mijns inziens) verkeerd gaat en over mogelijke oplossingsrichtingen. In deze blog sta ik stil bij mogelijke manieren waarop de overheid beleidsinstrumentarium kan inzetten om richting oplossingen te gaan voor duurzame landbouw. Onze veranderlogica is daarbij leidend.

Verander de landbouw met een veranderlogica

In de afbeelding hieronder zie je een voorbeeld van een veranderlogica voor duurzame landbouw. De veranderlogica is een methode om beleid van doelstelling tot maatregel vorm te geven. In deze toelichting lees je meer over de toegevoegde waarde van deze methode en hoe wij deze eerder hebben toegepast.

Als Bureau 7TIEN vinden we de relatie tussen beleid en praktijk belangrijk. Voor het ontwikkelen van beleid voor grote en complexe vraagstukken, zoals de klimaat- en biodiversiteitscrises, is het essentieel om gevoel te hebben voor de uitvoering. Anne Marit is voor ons een waardevolle toevoeging, omdat zij niet alleen beleidservaring heeft, maar ook kennis en ervaring in de praktijk. Zo is ze naast haar werk bij Bureau 7TIEN actief als agrariër in de regeneratieve landbouw. Ook heeft ze haar eigen huis gebouwd, helemaal gasloos en met biobased materialen. Over die ervaring later meer…

Een veranderlogica zou je kunnen helpen in het opstellen van je beleid, omdat het de doelstelling en maatregelen aan elkaar koppelt. De veranderlogica is in iedere context anders en vergt een grondige analyse om aan te sluiten op de praktijk. Aan de hand van dit voorbeeld wil ik illustreren hoe het beleid kan worden vormgegeven met een veranderlogica. Hieronder licht ik de stappen toe, van doel tot voorwaarde en (voorbeeld) maatregel, met bij iedere stap een tip of voorbeeld.

Doelstelling van duurzame landbouw

Duurzame landbouw: hoe moet het eruit zien en welke doelstellingen horen hierbij? Twee tips bij het formuleren van een doelstelling:

  • Zorg dat de ‘waarom’ van duurzame landbouw duidelijk is. Dit kan door na te denken over de integrale doelen waarop de landbouw in het gebied nu een negatieve impact op heeft en in potentie een positieve impact kan hebben, zoals de 17 Sustainable Development Goals (SDG). Zie bijvoorbeeld de impact van biologische landbouw op de SDG’s.
  • Zorg dat de ambitie niet blijft bij een ambitie, maar vul deze al zo concreet mogelijk in. Een ambitie stellen en niet nakomen is schadelijker voor de geloofwaardigheid en het draagvlak dan een lagere ambitie stellen die wel na te komen is. Met de volgende stappen van de veranderlogica bedenk je welke acties passen bij je beleidsdoel.

Landbouwtypen en transitiepaden

Vanuit de hoofddoelstelling kunnen transitiepaden worden opgesteld per landbouwtype. In dit generieke voorbeeld, verdelen we de ruim 21 landbouwbedrijfstakken in vier categorieën, waar de meeste bedrijfstakken binnen vallen. We noemen innovatieve landbouwvormen als aparte categorie, omdat het vaak een mengvorm is (zoals voedselbosbouw met vee) of op kleine schaal plaatsvindt, wat de transities van andere aard maakt dan veeteelt, akkerbouw of tuinbouw. De verdeling van landbouwtypen hangt sterk af van het gebied waarop de veranderlogica wordt toegepast. Zo kenmerkt Noord-Brabant zich met name door veehouderijen, terwijl in Zuid-Holland tuinbouw domineert.

De uitdagingen en toekomstscenario’s verschillen sterk per sector. Transitiepaden moeten daarom ook per landbouwtype worden opgesteld. Bij het opstellen van transitiepaden is het belangrijk gebruik te maken van de kennis in het veld: beleidsmakers en -medewerkers van verschillende afdelingen, agrariërs, bedrijven en bewoners zouden een rol kunnen krijgen in het opstellen van de transitiepaden. Visuele toekomstschetsen, zoals de toekomstvisie van dr. Imke de Boer en cohorten, kunnen helpend zijn in het vormgeven van transitiepaden.

Voorwaarden en maatregelen

Ik denk dat in het huidige beleid dominant gestuurd wordt op twee type beleidsinstrumenten: (snel wisselende) regelgeving en kortlopende subsidies (de GLB subsidie van de EU buiten beschouwing latende). Dat zijn instrumenten die, mits goed toegepast, bij kunnen dragen aan een transitie maar dit is niet het hele plaatje. Wij zien vier voorwaarden waaraan moet worden voldaan om een transitie te doen slagen: kennis, businesscase, draagvlak en regelgeving. Aan alle voorwaarden moet worden voldaan, de maatregelen moeten daaraan bijdragen. Hierna loop ik de voorwaarden langs en licht ik met een maatregel toe hoe er aan deze voorwaarde kan worden bijgedragen.

Is kennis beschikbaar?

Als het aan kennis ontbreekt, kunnen maatregelen worden ingezet om het kennisniveau van agrariërs, consumenten en alle tussenschakels te verhogen. In algemene zin is te zien dat er steeds meer kennis beschikbaar is als het gaat om het belang van duurzame landbouw en biodiversiteit. Tegelijkertijd is die kennis nog sterk verkokerd en vindt er weinig overdracht van kennis plaats tussen stakeholders. Zo wordt weinig van de kennis die ontwikkeld wordt bij onderwijsinstellingen vertaald naar de praktijk (en vice versa). Het opzetten van educatieve samenwerkingsverbanden, zoals de samenwerking tussen WO, HBO, MBO in de Green Deal Natuurinclusieve Landbouw, kan een beleidsinstrument zijn om het kennisniveau te vergoten.

Is er een businesscase?

In het algemeen zou ik zeggen: nee, er is voor veel agrariërs op dit moment geen businesscase om de transitie naar duurzame landbouw te maken. Er is weliswaar steeds meer publieke erkenning dat dat agrariërs meervoudige waarden toevoegen: in het produceren van voedsel, maar ook in ecosysteemdiensten, zoals schone lucht en een gezonde bodem. Toch vertaalt dit zich nog niet door in een businesscase voor boeren om de transitie naar duurzame landbouw te maken. Het ontbreekt agrariërs aan perspectief op langdurige financiële gezondheid van het bedrijf om deze transitie door te maken. Een belastinginstrument zou helpend kunnen zijn: door het belastingstelsel te koppelen aan ecologische waarde kunnen agrariërs voor deze ecologische diensten beloond worden. Belangrijk daarbij op te merken is dat de maatregel geen kortlopende subsidies moeten zijn, omdat deze instrumenten niet bijdragen aan de behoefte aan een langdurig en voorspelbare, gezonde businesscase.

Is er draagvlak (bij agrariërs)?

Het ontbreken van draagvlak kan vele redenen hebben. Eén van de redenen dat agrariërs vaak weerstand hebben, komt onder andere doordat er vele draag Om het draagvlak te vergroten is wederzijds begrip nodig: zowel vanuit de overheid als vanuit de agrariërs. Dit kan bijvoorbeeld door het opstarten van een netwerkorganisatie, die de brug vormt tussen overheid en agrariërs. De voedselfamilies, gestart door de Provincie Zuid-Holland is een voorbeeld van zo’n organisatie, waardoor opkomende initiatieven beter ondersteund worden en waarmee het draagvlak voor transities wordt versterkt.

Belemmert huidige regelgeving de transitie?

Als het gaat om innovatieve landbouw, dan is dit in veel situaties wel het geval. Zo wordt regelgeving door veel agrariërs als te complex en wisselvallig ervaren. Toegepast op de transitie van innovatieve landbouwbedrijven past regelgeving vaak ook niet op hun bedrijfsvoering. Deze is veelal gericht op grootschalige landbouw en niet op gediversifieerde, kleinschalige vormen van landbouw. Zo zijn gezondheids- en veiligheidsmaatregelen gericht op grootschalige productie, en hoewel deze van groot belang zijn voor deze grootschalige productieketens, kan dit juist voor kleinschalige boeren zo’n grote kostenpost zijn dat hier niet aan kan worden voldaan, dan wel om levensvatbaar te zijn. Regelgeving kan worden aangepast voor een betere aansluiting op de situatie van kleinschalige en gediversifieerde landbouw. Ook met proeftuinen kan experimenteerruimte worden geboden aan innovatieve landbouw, zoals gebeurt in Agroproeftuin de Peel

Conclusie

Door van doelen tot maatregelen te beredeneren kun je beleid op een logische manier opbouwen. Daardoor wordt een gestelde doelstelling goed onderbouwd en kan een goede balans worden gevonden in de maatregelen om transities te bereiken. Mijns inziens kan dit de landbouwtransitie verder helpen.

De veranderlogica die ik in dit blogbericht gebruik is een generiek voorbeeld. Kenmerkend aan de logica is dat deze zeer afhankelijk is van de lokale context, zoals de groenblauwe structuur in het gebied, de landbouwtypen in het gebied, de sociale context en de beoogde transities. Een grondige analyse en aanpak is nodig om deze veranderlogica op een goede manier vorm te geven. Wil jij hulp bij het opstellen van een veranderlogica voor jou organisatie, op het gebied van landbouw of een andere duurzaamheidstransitie? Wij helpen je graag verder!

Anne Marit Popma

Adviseur en Mede-eigenaar
/in/anne-marit-popma/
+31 (0) 612766549
Menu